Tarihi Mekanlar Kişisel Ansiklopedi Erol ŞAŞMAZ

Ana Sayfa | Üye Kayıt | Üye Giriş | İletişim

BOZCAADA - ALAYBEY CAMİSİ –ÇANAKKALE

Adanın ikinci camisi, kasabanın merkezindeki Çınarçeşme sokakta yer alır. Avlusunda bir de haziresi bulunan camiye doğu yöndeki portalden girilir. Kapının iki yüzündeki kitabelik de kazınmış durumdadır. Ancak arka yüzdeki kitabenin bazı kelimelerinden, Şinasi Divanında, "Bozcaada'da tamir edilen bir camiye ait” başlığıyla yer alan manzum metin olduğu anlaşılmaktadır .
Buna göre yapı, Abdülmecit devri Kaptan-ı Deryası Damat Mehmet Ali Paşa tarafından H. 1262 / M. 1846 tarihinde tamir ettirilmiştir.

Kapının ön yüzündeki dört Mrall ve sekiz panelli kitabede ise sadece H. 1307/M. 1889-1890 tarihi okunabilmektedir. Kitabenin kalan kısmı okunamadığı için bu yenilemenin kim tarafından yaptırıldığı anlaşılamamaktadır. Yapının banisi ve inşa tarihi hakkında net bilgiler yoktur. Buna karşın, Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivindeki bir kayıt, H. 1115/ M. 1703-4 tarihinde Miralay Ahmed Ağa'nın bir cami ve medrese vakfettiğini belirtir .

Bunlara karşın 1749 tarihli bir hatip tayinine ait belgede cami için "Miralay Hacı Ahmed Ağanın bina ve ihya eylediği... " şeklindeki ifade, kimliği hakkında isminden başka bir bilgiye sahip olamadığımız Miralay Hacı Ahmed Ağanın daha önce var olan ancak daha sonra yıkılmış bir binayı İhya ettirdiği düşüncesini akla getirmektedir.

Nitekim 18 Kasım 1593 tarihli bir belge, Cebeci Ağası Ali Ağanın kale dışında yaptırdığı ve bir mütevellisi olan caminin masraflarına ilişkin bilgiler sunmaktadır . XVI. yüzyıl sonlarına ait olduğu anlaşılan bu yapıya ait başka bir kayıt bulunmamaktadır.

Adanın 1656 yılında uğradığı Venedik istilası sırasında tahrip edildiği anlaşılan bu yapı, ihtimalle, Miralay Hacı Ahmed'in 1703-4 yıllarında kendi adıyla yeniden yaptırdığı cami olmalıdır. Yapıdan, 1765 tarihli bir başka belgede "Alay Yeni Ahmed Ağa Cami” şeklinde bahsedilmesi de Miralay Koca Ahmed Ağanın gerçekleştirdiği bu yenilemeye işaret ediyor olmalıdır.
Yapı bugün, genel görüntüsüyle 19. yüzyıl mimari özellikleri gösterir. Kitabelerin yer aldığı cümle kapısından caminin haziresinin de bulunduğu bahçeye geçilir. Doğu-batı doğrultusundaki yapının kuzey cephedeki kapısına çift kollu beş basamaklı bir merdivenle ulaşılır.

Kapının iki yanında birer, üst seviyede ise kapının ve bu pencerelerin üzerine denk gelecek şekilde yerleştirilmiş daha küçük boyutta üç yuvarlak kemerli pencere bulunur. Yapının doğu ve batı cephelerinde üç, güney cephesinde dört yuvarlak kemerli pencere yer almaktadır. Son onarımlar sırasında inşa edilen kuzeybatı köşedeki minare beyaz kesme taştandır. İç mekânda sanat özelliği taşıyan bir öğe kalmamıştır.

Osmanlı dönemi kayıtlarında caminin bir medreseyle beraber inşa edildiğini gösteren bilgiler mevcuttur . Bugün nerede olduğunu bilmediğimiz yapının, kayıtlardaki bilgilerden yola çıkarak camiyi de içine alan avlunun bir kenarında yer aldığını söylemek mümkündür.

Caminin hemen batısında, Alay Bey Hamamı olarak bilinen bir yapı mevcuttur. Kitabesi bulunmayan yapıya İlişkin Osmanlı dönemi resmi kayıtlarında da bir bilgiye rastlanmaktadır. Buna karşın cami ve medreseyle birlikte külliye gelir getirmesi için inşa ettirildiği anlaşılmaktadır.

Bozcaada, Osmanlı tarihi boyunca önemli devlet adamlarının sürgün edildiği bir yer olarak da tanınır. Alay Bey Cami haziresinde 14 mezar vardır.
Bunlar, Sadrazam Halil Hamid Paşa, Kaptan-ı Derya Hüsrev Paşa'nın Divan Efendisi Hacegan-ı Divan-ı Humayundan Seyyid Mehmet Emin Efendi, Sağ Kol Ağası Seyyid Yahya Ağa, Alay Bey Cami imamı ve hatibi Hafız Mustafa Nafiz Efendi, Bozcaada topçu binbaşısı Morevî Mehmed Efendi, Müderris Yusuf Efendi, gibi önemli şahıslar ve Bohçaadalı Sağ Kol Ağasının hanım Ümmügülsüm Hanım, Bozcaada naibi Said Efendi 'nin hanımı Adeviyye Hanım gibi önemli şahısların hanımlarıdır

Osmanlı tarihinde önemli devlet adamlarının sürgün edildiği yer olan Bozcaada'ya gelmiş burada ölmüş ya da öldürülmüş sadrazam kaptan-ı derya gibi önemli kişilikler bu mezarlıkta gömülüdür. Bu devlet adamlarının en önemlisi kuşkuşuz Sadrazam Halil Hamid Paşa'dır. Azlî sonrası Bozcaada'ya gönderilen Halil Hamid Paşa, 27 Nisan 1785' de katledilmiş ve başı İstanbul 'a getirilip teşhir edildikten sonra gömülmüş, bedeni ise Bozcaada Alay Bey Haziresine defnedilmiştir.

Bozcaada, Egedeki adalar içinde, 2 kale, 3 cami, 2 hamam, 3 çeşme, 1 namazgâh ile Türk döneminde en çok maddi mirasa sahip olanlardan biridir. Bu durumun en önemli sebebi kuşkusuz Çanakkale boğazını kontrol eden stratejik konumudur. Bugün aslî yitirmiş olsa da söz konusu dini ve sivil eserler, Bozcaada'daki Türk varlığına en büyük karineyi teşkil etmektedir.

KAYNAK: Alptekin YAVAŞ
FOTOĞRAFLAR: Erol Şaşmaz

BOZCAADA - ALAYBEY CAMİSİ –ÇANAKKALE Fotoğraf Galerisi

EROL ŞAŞMAZ