CAMİİ 2.jpg)
|
|
|
|
|
EMİNÖNÜ HACI BEŞİR AĞA KÜLLİYE CAMİSİ – FATİH -İSTANBUL
Eminönü’ndeki Hacı Beşir Ağa Külliyesi’nin merkezini oluşturmaktadır. Cümle kapısı üzerinde yer alan inşa kitabesine göre yapı H. 1158 / M. 1745-1746 yıllarında Hacı Beşir Ağa tarafından yaptırılmıştır.
Doğusunda sıbyan mektebi ve hünkâr kasrı, batısında kütüphane ve medrese bulunan caminin kuzeyinde çift sıra revaklı, üç bölümlü son cemaat yeri ile kuzeybatı köşesinde minare yer almaktadır. Caminin sokağa açılan güney cephesinde iki katlı bir düzenleme söz konusudur. Alt katta üç adet kuzey-güney doğrultulu dikdörtgen planlı dükkân yer almaktadır. Kare planlı caminin üzeri pandantiflerle geçilen tek kubbeyle örtülüdür.
Caminin doğu cephesinde kuzey-güney doğrultuda dikdörtgen bir kütleden oluşan sıbyan mektebinin, üst katındaki hünkâr kasrı ile arasında herhangi bir geçiş olmadığı için hünkâr kasrı camiyle birlikte ele alınacaktır. Hünkâr kasrının kuzey cephede bağımsız bir girişi olduğu gibi harimin kuzeydoğu köşesindeki hünkâr mahfilinden de geçilebilmektedir. Hünkâr kasrı olarak adlandırılan bu bölüm, muhtemelen Hacı Beşir Ağa için inşa edilmiş olmalıdır.
Cami:
Caminin batı cephesi kütüphane ve medreseyle tamamen kapatılmış durumdadır. Bu sebeple batı cephe dışarıdan görülememektedir. Arazinin eğiminden dolayı fevkani bir görünüşe sahip olan güney cephede, iki katlı bir düzenleme söz konusudur. Alt katta eyvan şeklinde düzenlenmiş dükkânlara açılan üç adet yuvarlak kemer yer almaktadır. Dükkânlardan biraz daha dışa taşkın olan cami, günümüzde büyük oranda tahrip olmuş profilli silmeler üzerinden yükselmektedir. Güney cephenin beden duvarlarında ikisi alt sıra, üçü üst sıra penceresi olmak üzere beş adet pencere açıklığı bulunmaktadır. Dikdörtgen formlu alt sıra pencereleri beyaz renkli düzgün kesme taştan sövelere sahiptir. Ahşap doğramalı, lokmalı demir parmaklıklı pencerelerin üzerinde sivri kemer formunda, duvar yüzeyinden çökertilmiş hafifletme kemerleri mevcuttur. Üstteki üç adet pencere ise sivri kemerlidir. Cephe üzerinde, kırmızı renkli sıvayla oluşturulmuş tuğla taklidi geometrik düzenlemeler yer almaktadır. Beden duvarları saçak seviyesinde oldukça kaba bir içbükey silmeyle sonlanmaktadır. Kubbe kasnağının güney cephesinde üç adet sivri kemerli pencere bulunmaktadır.
Caminin doğu cephesinde, sıbyan mektebi ve hünkâr kasrı yer almaktadır. Ancak bu yapılar güney cephede camiyle aynı hizadan başlamamaktadır. Caminin batısındaki kütüphanenin daha iyi ışık alması için güney cephede camiyle aynı seviyede başladığı görülmektedir. Ancak doğu cephedeki sıbyan mektebi ve hünkâr kasrı caminin ışık almasını engellemeyecek şekilde kuzeye doğru kaydırılmıştır. Sıbyan mektebi ve hünkâr kasrının güneyinde kalan bölüme ise sebil yerleştirilmiştir. Caminin doğu cephesinde dışarıdan görülebilen kısımlarda iki adet alt sıra, iki adet de üst sıra penceresi olmak üzere, toplam dört adet pencere açıklığı mevcuttur. Güney cephedekilerle aynı özelliklere sahip olan pencerelerden alt sırada bulunanlar dikdörtgen formludur. Beyaz renkli, yekpare düzgün kesme taştan sövelere sahip olan pencerelerin üzerinde, sivri kemer formunda, çökertme olarak yapılmış hafifletme kemerleri bulunmaktadır. Üst sıra pencereleri ise taş ve tuğla dizileri ile oluşturulmuş sivri kemerli olarak düzenlenmiştir. Güney cephede görülen, kırmızı renkli sıvayla yapılmış tuğla taklidi geometrik düzenlemeler burada da devam etmektedir. Yine güney cephede olduğu gibi doğu cephenin beden duvarları da saçak seviyesinde oldukça kaba bir içbükey silmeyle sonlanmaktadır. Onikigen kasnağın doğu cephesinde de üç adet sivri kemerli pencere açıklığı yer almaktadır.
Caminin doğu cephesi ve yanındaki sıbyan mektebi ile hünkâr kasrı Caminin kuzeybatı köşesinde, son cemaat yeriyle medresenin giriş kapısı arasında minare yer almaktadır. Minare, kare kaide üzerinde üçgen pabuçla geçilen sekizgen gövdeli ve tek şerefelidir. Profilli silmeler üzerine oturan şerefe, mermer korkuluklarla çevrelenmiştir. Şerefe ve petek kısmı da sekizgen planlı olan minare, tamamen beyaz renkli düzgün kesme taştan inşa edilmiştir. Külahı ise kurşun kaplıdır.
Caminin kuzeyinde, doğusu sıbyan mektebi, batısı medrese tarafından kapatılmış olan, üç bölümlü son cemaat yeri bulunmaktadır. Son cemaat yerinde çift sıra revak uygulaması görülmektedir. Aynalı tonozla örtülü olan dıştaki revaklar içtekilerin neredeyse iki katı genişliğe sahiptir. Tonozları taşıyan kemerler en dışta, ikisi serbest, ikisi duvara bağımlı kare kesitli ayaklara oturmaktadır. İçteki son cemaat yerinin üzeri ise ortada iki serbest sütun ve duvara gömülü ayaklar tarafından taşınan kubbe ve tonozlarla örtülüdür. Ortadaki bölüm pandantiflerle geçilen kubbeyle, yanlardaki bölümler ise çapraz tonozla kapatılmıştır. Mermer sütunlar dikdörtgen prizma şeklinde kaidelere ve sade birer başlığa sahiptir. Son cemaat yerinin örtü sistemini taşıyan ayaklar demir gergilerle birbirine bağlanmıştır. Ayrıca kuzey cephedeki kare kesitli ayakların başlıklarında demir kılıçlar görülmektedir.
Son cemaat yerinin doğu bölümünün üst katı, kemer seviyesinden ahşap bir şebekeyle kapatılmıştır. Bu bölüm, caminin doğu cephesindeki hünkâr kasrıyla, harimin kuzeydoğusunda yer alan hünkâr mahfilini birbirine bağlamaktadır. Son cemaat yerinin batısındaki merdivenden bu cephedeki pencerenin üzerinde yer alan kapıya ulaşılmaktadır. İkinci kat seviyesindeki bu kapıdan harimin kuzeybatı köşesindeki mahfile geçilmektedir.
Son cemaat yerinin ortasında mermer malzemeden yapılmış basık kemerli kapı açıklığı ve iki yanında ise birer adet dikdörtgen formlu pencere yer almaktadır. Mermer malzemeden sövelere sahip olan pencereler lokmalı demir parmaklıklıdır. Kilit taşı dışa taşkın olarak düzenlenen kapının üzerinde üç sütun ve altı satır şeklinde düzenlenmiş onarım kitabesi bulunmaktadır. Kapıyı iki yandaki barok tarzda kalem işi süslemeler sınırlamaktadır.
Çift kanatlı ahşap kapıdan harime girilmektedir. Kare planlı harimin üzeri, içte daire, dışta onikigen kasnağın üzerine oturan ve pandantiflerle geçilen bir kubbeyle örtülüdür. Güney duvarın ortasında yarım daire formlu mihrap nişi yer almaktadır. Sade bir düzenlemeye sahip olan mihrapta kalemişleriyle oluşturulmuş barok karakterli süslemeler görülmektedir. Mihrabın iki yanına birer adet dikdörtgen formlu alt sıra penceresi yerleştirilmiştir. Yanlardaki pencereler ve mihrapla aynı aks üzerine gelecek şekilde üç adet de üst sıra penceresi bulunmaktadır (Fotoğraf-64-65).
Harimin batı duvarındaki basık kemerli kapıdan kütüphaneye girilmektedir. Tamamen mermer malzemeden yapılmış olan kapının üzerinde şemseli bir kartuş içerisine kitabe yerleştirilmiştir328. Kütüphane kapısının güneyinde oval bir pencere açıklığı bulunmaktadır. Kuzeyinde ise doğu duvarındaki dolapla simetrik olarak düzenlenmiş bir niş yer almaktadır. Niş, çift kanatlı ahşap kapaklıdır. Duvar üzerinde, üst seviyede kalem işi olarak yapılmış üç adet sivri kemerli pencere taklidi süsleme görülmektedir.
Harimin doğu duvarında iki adet dikdörtgen formlu alt sıra penceresi, iki adet de yuvarlak kemerli üst sıra penceresi yer almaktadır. Doğu cephenin kuzeyinde sıbyan mektebine açılan çift kanatlı ahşap kapaklı bir pencere yer almaktadır
Harimin kuzey duvarı üzerinde iki adet dikdörtgen formlu alt sıra penceresi mevcuttur. Üst sıra pencerelerinin olduğu hizada ise kalem işi tekniğiyle yapılmış üç adet sivri kemerli pencere taklidi süsleme görülmektedir (Fotoğraf-68-69). Girişin iki yanında ahşap korkuluklarla sınırlandırılmış mahfil yer almaktadır. Bu bölümlerin üzerinde ikisi serbest ikisi duvara bağlı dört adet mermer sütun üzerine oturan üç bölümlü mahfil bulunmaktadır (Fotoğraf-70-73). Üst kattaki mahfili taşıyan mermer sütunların başlığı bitkisel motiflerle bezenmiştir. Bu mahfile son cemaat yerinin batısındaki merdivenle çıkılan kapıdan ulaşılmaktadır. Girişteki ilk bölüm ahşap malzemeden alçak bir korkulukla harime açılmaktadır. Mahfilin diğer iki bölümü ise ahşap meşrebiyelerle çevrelenmiştir. Giriş kapısı üzerine gelen ortadaki bölüm, sade bir meşrebiyeyle kapatılmıştır. Batı köşedeki bölüm ise yarım daire şeklinde güneye doğru taşıntı yapmaktadır. Batı köşedeki bölüm meşrebiyelerin üzeri, altın yaldızlı, barok karakterli vazodan çıkan çiçek demetleriyle hareketlenmiştir. Yarım daire planlı bu bölümün doğuve kuzey duvarlarında birer adet kapı açıklığı mevcuttur. Kuzeydeki kapı, hünkâr kasrının merdiven sahanlığına açılırken; doğudaki kapı doğrudan hünkâr kasrına açılmaktadır. Dışarıda görülen onikigen kasnak, içeride kubbeyle bir bütün olarak düzenlenmiştir. Kubbe eteğine de 12 adet sivri kemerli pencere yerleştirilmiştir
Kitabenin okunuşu;
“Kale’l-lâhu Teâlâ: “Fîhâ kütübün kayyimeh, Sadakallahu’l-kerim”.
Süsleme:
Yapının dış cepheleri oldukça sade bir düzenlemeye sahiptir. Dış cephelerde, taş ve tuğla kullanılarak oluşturulan almaşık duvar üzerinde kırmızı renkli sıvayla yapılmış tuğla taklidi geometrik süslemeler yer almaktadır. Son cemaat yerinin kubbe ve tonoz örtülerinde kalemişleriyle oluşturulmuş bitkisel kompozisyonlar yer almaktadır. Kuzey duvar ortasındaki basık kemerli kapının iki yanında kalem işi süslemeler görülmektedir. Siyah ve gri renkli boyalarla, kare bir kaide üzerinden yükselen sütunların üzerine profilli yastıklar yerleştirilmiştir. Kapıyı çevreleyen süslemeler, bu yastıklar üzerinde “S” ve “C” kıvrımlarından oluşan ve ortasında bir kupa bulanan alınlıkla sonlanmaktadır.
Caminin içerisinde de yoğun bir şekilde siyah ve gri renkli boyalarla oluşturulmuş kalem işi süslemeler uygulanmıştır. Güney duvardaki yarım daire planlı mihrap, giriş kapısında olduğu gibi iki yanda yer alan sütunlar üzerine oturan bir yastık ve en üstte bitkisel düzenlemelere sahip bir alınlıkla sonlanmaktadır. Mihrap nişi de benzer şekilde kalem işi süslemelerle hareketlendirilmiştir. Ahşap minberin yanındaki oval formlu pencere, pirinç malzemeden bir şebekeye sahiptir. Harimin alt sıra pencerelerinin alınlıklarında, birer adet kupa ve kupanın iki yanından sarkan bitkisel süslemeler yer almaktadır. Üst sıra pencereleri ise bitkisel kompozisyonlarla çevrelenmiştir. Kubbeye geçişi sağlayan pandantiflerin ortası bitkisel çerçeveli hat örnekleriyle bezenmiştir. Kubbe yapıdaki süslemenin en yoğun olduğu bölümdür. Kubbe eteğindeki 12 adet pencerenin aralarına bitkisel süslemelerle hareketlendirilmiş “S” kıvrımlı süsleme elemanları yerleştirilmiştir. “S” kıvrımlı bu elemanlar üzerinden çıkan ve yine “S” ve “C” kıvrımlarla zenginleştirilmiş kurdelelere sahip çiçekler, kubbe göbeğindeki bitkisel rozet etrafında toplanmaktadır.
Harimin kuzeyinde, üst kattaki mahfili taşıyan mermer sütunların başlığı bitkisel motiflerle bezenmiştir. Batı köşedeki yarım daire planlı hünkâr mahfilinin ahşap meşrebiyeleri, altın yaldızlı vazodan çıkan çiçek demetleriyle hareketlenmiş alınlıkla sonlanmaktadır. Ahşap minberin kapısında da benzer bir tepelik mevcuttur.
Hünkâr Kasrı:
Hünkâr kasrı, caminin doğu cephesine bitişik olarak inşa edildiği için bu cephede herhangi bir hareketlilik söz konusu değildir. Sadece harimin kuzeydoğu köşesindeki hünkâr mahfiline açılan bir adet kapı yer almaktadır. Güney cephede iki adet dikdörtgen formlu pencere yer almaktadır. Pencerelerin üzerinde tuğla malzeme ile oluşturulmuş çökertme şeklinde hafifletme kemerleri mevcuttur. Doğu cephede de hünkâr kasrına açılan iki adet dikdörtgen formlu pencere bulunmaktadır. Beyaz renkli düzgün kesme taştan sövelere sahip olan pencerelerin üzerinde hafifletme kemerleri mevcuttur. Duvar yüzeyinden çökertilerek yapılan kemerler sivri kemer formundadır. Ahşap doğramalı pencereler lokmalı demir parmaklıklıdır. Doğu cephenin kuzey ucunda dört adet taş konsol üzerinde yükselen tamamen tuğla malzemeden oluşturulmuş mekân, tuvalet olarak kullanılmaktadır. Tuvaletin doğu cephesinde, üst seviyede küçük bir pencere açıklığı bulunmaktadır. Tuvaletin üst kısmı ince bir kirpi saçakla sonlanmaktadır. Yapının kuzey cephesinde giriş kapısı bulunmaktadır. Bitişiğindeki caminin beden duvarlarından biraz daha alçak olan beden duvarları oldukça kaba bir içbükey silmeyle sonlanmaktadır. Taş ve tuğla kullanılarak örülen almaşık duvarın, kırmızı sıvalı derzleri üzerinde geometrik düzenlemeler görülmektedir.
Malzeme ve Teknik:
Cami ve hünkâr kasrının inşasında, düzgün kesme taş, mermer tuğla, ahşap ve alçı malzeme kullanılmıştır. Cami ve hünkâr kasrının beden duvarlarında taş, tuğla malzemeyle nöbetleşe kullanılarak almaşık duvar tekniği uygulanmıştır. Pencerelerin söveleri ile minare düzgün kesme taş malzemedendir. Pencereler ahşap doğramalıdır. Ayrıca alt sıra pencereleri lokmalı demir parmaklıklıdır. Harimin kuzeyindeki mahfil ve hünkâr kasrının merdiven sahanlığında yer alan dolaplar tamamen ahşaptır. Kütüphaneye açılan batı cephedeki oval pencere ise madeni şebekelidir. Hünkâr kasrının içerisinde alçı malzemeyle yapılmış süslemeler görülmektedir.
Geçirdiği Onarımlar ve Bugünkü Durumu:
Caminin giriş kapısı üzerindeki onarım kitabesine göre yapı II. Mahmut zamanında onarım görmüştür. Ancak kitabede onarım tarihi değil, yapının inşa tarihi yazılıdır. Bu sebeple onarımın mahiyeti hakkında bilgimiz bulunmamaktadır. Yaptığımız arşiv taramasında da caminin onarımına dair herhangi bir belgeye ulaşılamamıştır. Ancak söz konusu kitabeden yapıyla birlikte hünkâr kasrının da onarıldığını söyleyebiliriz. 1961 yılında minare bir tamir geçirmiş ve bu tamirde petek ve külah bölümleri yenilenmiştir.
Tamir kitabesinin okunuşu;
“Hatîb-i minber-i adl ü kerâmet cami-i şevket İmâm-ı dîn ü Devlet Hân-ı Mahmud-ı kerem pîrâ Nice hayr ile kürsî-i cihânı beyt-i ma’mûre
Müşâbih eyledi ol kıble-i şâhân-ı mülk-ârâ Bi-tevfîk-i Hudâ eserine kıldı iktidâ çünkim Ağa-yı hâfız-ı Dârü’s-saâde izz ile hâlâ
Muvaffak oldu Hân Mahmud-ı sânî şimdi tecdîde O şâhın vasfına Hıfzî bu târihi dimiş gûyâ Değildir bu tesâdüf mahz-ı tevfîk u kerâmettir
Çerâğ-ı nâmdâş kıldı kendi abdiveş ihya
Beşir Ağa’nın Allah eyledikçe rahmetin müzdâd Binâ-yı devlet-i bânisini Hak ide pâ-ber-câ
Çıkub erkân-ı çârî üzre kıldı birbirin tebşîr Tavâf itdikde feyzi sâkinân-ı âlem-i bâlâ
Bu mısra’la didiler gayr-ı ez menkût-ı târihin:
Harrerehû el-fakîr el-abdü’d-dâî
Eser bir câmiü’l-envâr yapdırdı Beşir Ağa 1158
KAYNAK: HACI BEŞİR AĞA ESERLERİ ( LOKMAN TAY)
FOTOĞRAFLAR: EROL ŞAŞMAZ / BAZI İÇ MEKANFOTOĞRAFLARI SN.LOKMAN TAY |
| EMİNÖNÜ HACI BEŞİR AĞA KÜLLİYE CAMİSİ – FATİH -İSTANBUL Fotoğraf Galerisi
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | |
|
