Balıklı semtinde yer alan külliye Müftü zade İbrahim Ethem Bey tarafından yaptırılmıştır. Molla Bey olarak anılan İbrahim Ethem Bey 1845/1847 yılları arasında Kütahya Kaymakamlığı yapmıştır
Cami, medrese, sıbyan mektebi, kütüphane, dükkan ve minareden oluşan külliyenin medrese ve sıbyan mektebi bugün mevcut değildir. İsmail Hakkı Uzun Çarşılıoğlu 1932 tarihli eserinde ahşap bir medreseden bahsetmektedir.
Ayrıca avlu ortasında şadırvanın da izi olmakla birlikte bugün bir süs havuzu şeklindedir. Ömrünün son yıllarında satın almış olduğu arsa üzerine inşa ettirdiği bu külliyenin yapılarını kendisi ve ailesine adamıştır. Camiyi eşi Esma Hanım için, babası Abdurrahman Efendi için kütüphaneyi, annesi Fadik Hanım (Hacı Fatma Hanım) için minareyi inşa ettirmiş olup diğer yapı birimlerini kendisi için inşa ettirmiştir .
Külliyenin idamesi, müderrisin, hocanın ve öğrencilerin ücretlerinin ödenmesi için de vakıflarda bulunmuştur. 11 Muharrem 1272 (23 Eylül 1855) tarihli kadı sicilinde vakfiye kaydı bulunmaktadır. 1 Nalbant dükkanı, 5 değirmen, 12 dönüm bahçe ve 12 adet çeşitli dükkan külliyeye vakfedilen taşınmazlardır. Vakfiyede öğrencilere ve külliye görevlilerine ödenecek olan ücretler de belirtilmiştir. Vakfiyeye göre medresede bulunan her öğrenciye aylık 3 kuruş, müderrislere 40 kuruş ve 24 kile buğday, kütüphaneci ile imama 30 kuruş ve 24 kile buğday, müezzin ve odacılara 20 kuruş ve 18 kile buğday verilmesi belirtilmiş ve cami ile minarede yakılacak olan kandillerin yağının da vakfiyeden karşılanması eklenmiştir.
Külliyenin sokak girişi üzerindeki kapısında, kütüphanesinde, minare ve harim kapısında olmak üzere 1855/1856 tarihli 4 kitabesi bulunmaktadır.
Sokak girişi üzerinde yer alan kitabe:
“Kütahya Müftisi zâde Cenâb -ı Mollabey Efendi/Livechillâh şud âmâde bu dergâhı edib inşâ Minare -i muallâ, Medrese, Cami, Kütübhâne/zehi hayrat ile Din-i Muhammedî kılub ihyâ Kapıda oku Bismillâh içerisinde Maşallah/edip bânisine her gâh hulûs û sıdkile duâ
Mukîm olan derununda kamu tullâb efkende/şeriat nâmına bende ede ol hazret -i Mevlâ
Bu ma’bedi görüb Hakkı dedi itmâmına tarih/Yine Mollabey evkâfıyla bu hayrı edib zîbâ Hicri 1272”
Kütüphane üzerinde yer alan kitabe:
“Müfti - zâde Mollabey hemnâm İbrahim Edhem/kısmet -i efzâle menba’ eylemiş ânı Hudâ
Vâlidî merhum û mağfûr Abdurrahman Efendi’nin/ruhiyçün yaptı bu Kütübhâneyi kıldı atâ
Nice müddettenberi müzmerî idi ol beğin/Bârekallâh bir eser yaptı ki din buldu ziyâ Ola dergâh -ı İlâhîde bu hayrâtı kabul/hemdehi hoşnud ola ândan Resûl -i Kibriya
Hakkı’ya târih-i tamı Gevherî harfile bul/bu Kütübhâneye dınmek mecme-i irfân-ı behâ. Hicri 1272”
Harim kapısı üzerinde yer alan kitabe:
“Sahibü’l hayrat ve’l hasenat ve ragıbü’l cennet -i velderecat Medine-i Kütahya eşraf hânedânından ve istabl -ı âmire pâyelülerinden müfti- zâde İzzetl^ü Elseyid İbrahim Edhem beyefendi ibni elhâc Abdurrahman Efendinin halilesi Merhume Esma Hanım ruhiyçün mîr -i mumaileyhin bina ve ihyâsını muvaffak oldukları cami-i şerifleridir Hicri 1272”
Minare girişi üzerinde yer alan kitabe (ilk satırı bozuktur):
Çî Molla Bey mükâfat ola bihad/Anasıyçün bina etti minare Anın ismi Fadik Hanım bilâşek ?)/Cihanda hem refiki ola sâre (?) Gelür aherde kim ebced hesabı/ana tarih olası hoş minare Hicri 1272”
Yapı’da malzeme olarak kesme taş, moloz taş, tuğla ve ahşap kullanılmıştır. Fevkani olan ana külliye yapısının alt katında dükkanlar ve avluya geçişi sağlayan bir koridor vardır. Cami yapısının yola bakan cephesinde yani güney cephesinde tonozlu iki dükkanın arasında yuvarlak kemerli bir kapı yer alır. Kemer alınlığına tuğla ile doldurulmuş ve mermer kitabe yerleştirilmiştir. Kapı açıklığı söve ve lentolarla sınırlandırılmaktadır. Kapı ve dükkanların üzerinde kat ayrımında ahşap bir saçak bulunur. Bu taşkın saçak orijinal değildir. Cami katına baktığımızda ise mihrap kısmı düz bırakılıp pencere yerleştirilmemiştir. İki yanında ise taş söve ve lentolardan oluşan ikişer tane dikdörtgen pencere yer alır. Pencerelerin üzerlerinde tuğla kemerlerle alınlık yapılmıştır. Ayrıca pencereler ahşap şebekelidir ve demir parmaklıklarla korunmaktadır. Yapının doğu ve batı ekseninde alt katta pencere bulunmazken üst katta güneyde yer alan pencerelere benzer birer tane pencere yer alır. En üstte ise tuğladan geniş kirpi saçaklar seçilir. Üst örtü kiremit çatıdır.
Yol üzerinde bulunan kapıdan girilince bir koridora ulaşılır. Bu koridorun iki yanında önce dükkanlar yer alır. İlerledikçe Ahşap kısımlar karşımıza çıkar. Doğu kısım bugün bir camekanla kapatılmış ve Kur’an kursunun idari birimi olarak kullanılmaktadır. Batı kısımda ise cami katına çıkışı sağlayan merdiven bulunmakla birlikte burası hem son cemaat yeri hem de kadınlar bölümü olarak da kullanılmaktadır. Koridordan devam edince külliyenin avlusuna ulaşılır. Yapının kuzey cephesi konutu anımsatır. Alt kat büyük ölçüde camekanla kaplanmıştır. Üst katta ise ortada bir şahniş bulunur. Konsollarla taşınan bu ahşap şahniş geniş saçaklı ve kiremit çatılıdır. Kuzeyinde 3 doğu ve batısında ise 2 şer penceresi yer alır. Kat zemininden yaklaşık 50 cm kadar yüksekte bulunan şahnişin girişi bursa kemerlidir. Şahnişin iki yanında ikişer tane ahşap şebekeli pencereler yer alır.
Bu pencereler son cemaat sahnını sınırlar. Bu pencerelerin üzerinde ise 5 adet ahşap şebekeli pencere bulunur. Bunlar mahfil kısmına denk gelen pencerelerdir. Ayrıca yapının kuzey kısmı sıvanmış ve beyaz renge boyanmıştır. Kuzeydoğu köşede yapının minaresi yer alır. Minarenin kaidesinde tuğla ve taş malzeme kullanılmıştır. Bu malzemelerde düzen almaşıklığı görülür. Pabuç kısmının üzerinde taştan oval bir bilezik yer alır. Tuğladan inşa edilmiş olan gövdenin şerefe altında turkuaz çinilerden oluşan bir süs kuşağı görülür. Bu süs kuşağının altında ise pabuç kısmının üzerinde gördüğümüz bilezik tekrarlanır. Gövdeden kademeli olarak şerefeye geçilir. Külah kurşun kaplıdır. Minarede bilezikler ve süs kuşağı haricinde süsleme görülmez.
Ahşap merdivenlerden cami katına çıktığımızda dar bir koridor şeklinde son cemaat sahnı ile karşılaşırız. Bu kısmın ucunda minare kapısı yer alır. Tam ortada kuzeyde ise şahniş kısmı görülür. Son cemaat yeri harimi ayıran duvarda pencereler bulunmaktadır. Bu pencerelerin ahşap parmaklıkları restorasyon sırasında yenilenmiştir. Harim kısmına tam ortadan ahşap bir kapı ile girilir. Kapının iki yanında ikişer pencere yer alır. Harim kısmında duvarlar tamamen sıvanmış ve beyaza boyanmıştır. Dışta kare olarak gördüğümüz pencereler içte yuvarlak kemerlidir. Kaval silmeli taş mihrap yarım daire profillidir. Sarı renk boyanın altında hafif biçimde perde ve vazodan çıkan çiçekler görülmektedir. Ara Altun doktora tezinde mihrabın tamamen yağlı boya ile boyalı olduğunu ve bu süslemelerin bilindiğini belirtmektedir . Ahşap minberde geometrik karakterli basit süslemeler görülmektedir. Korkuluğu ajurludur. Minberin aynalığında kalem işi olarak işlenmiş çiçek buketi yer alır. Üçgen bir kısımda bulunan bu süsleme üzerinde de yağlıboya izleri görülür. Bu boya izleri yaklaşık 40 yıl öncesine ait olmalıdır. Mihrabın doğusunda yer alan pencereler arasında yüksekçe konumlandırılmış vaaz kürsüsü yer alır. Mihrap kısmından kuzeye baktığımızda mahfil kısmını görürüz. Mahfil 7 adet ahşap kaplı kagir ayak ile taşınmaktadır. Bu ayaklar birbirine kaş kemerler ile bağlanmıştır. Ayrıca bu ayaklardan 2 tanesi duvara gömülüdür. Bu açıklıklardan doğuda ve batıda bulunandan birer merdiven ile mahfile çıkılır. Ortadaki açıklıklar eş genişlikte iken doğuda bulunan çok dar, batıda bulunan ise çok geniş tutulmuştur. Bu ayak ve kemer düzeni mahfil kısmında da tekrar edilir. Harimin tavanı diyagonal yerleştirilmiş ahşaptır. Merkeze doğru sekizgen dönüşen tavanda testere dişi formunda süslemeler yer alır. Tam merkezde ise avizenin takıldığı küçük boyutlu tavan göbeği yer alır. Bu kısım sekizgendir ve ajurludur.
Avluya gelecek olursak küçük bir süs havuzu şeklindeki şadırvan kalıntısı ile karşılaşırız. Avlunun kuzeyinde ise kütüphane bulunmaktadır. Kâgir inşa edilmiş olan kütüphane kare planlıdır. Geniş silmelerin yer aldığı kapının üzerinde kitabe yer alır. Kitabe üzerinde ışınlarla bezeli üçgen alınlık bulunmaktadır. Kapının iki yanında bulunan dikdörtgen pencereler üzerinde taşkın silmeler yer alır. Doğu ve batı yönde de güneye yakın kısımlarda birer tane bu pencerelerden bulunmaktadır. Ön cephenin doğu ve batı köşesinde sütun görünümlü plastrlar görülür. Ön cephe bu haliyle neoklasik karakterdedir. Yapı içinde kuzey duvarı tamamen kaplayan bir niş bulunur. İki adet daha dar tutulmuş niş de doğu ile batıda yer alır. İçte aynalı tonoz örtülü olan yapı dışta kiremit çatı ile örtülüdür.
Kütüphanenin batısında yer alan hazire kısmında bulunan mezarlar ise Müftüzade İbrahim Ethem Bey ile ailesinden bazı kişilere aittir.. Avlunun doğusunda ise bir Kur’an kursu inşa edilerek orijinalde bulunan okulların hatırası bir nebze olsun yaşatılmıştır.
CAMİİ 2.jpg)
